• GEN Facebook
    Facebook Pagelike Widget

โครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเล อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9

“ปลาในเขตน้ำตื้นร่อยหรอจนแทบไม่มีเหลือแล้ว ข้าพเจ้าเองก็จนปัญญาก็ปรึกษากันกับผู้เชี่ยวชาญต่างๆ ก็ได้รับคำแนะนำว่าให้ลองทดลองสร้างแนวปะการังเทียมขึ้น อันนี้เป็นความคิดที่เรียกว่าข้าพเจ้าไม่เคยรู้มาก่อนเลยก็ได้อาศัยราษฎร ได้รับความรู้ต่างๆ ขึ้นมา ให้สร้างปะการังเทียมขึ้นเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ ข้าพเจ้าก็ได้เปิดโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเลขึ้นใน พ.ศ. 2544 ที่จังหวัดนราธิวาส มีหน่วยงานหลายหน่วยงานเข้ามาช่วยเหลือสนับสนุนโครงการนี้ เป็นโครงการที่น่าชุ่มชื่นใจ เพราะว่าเป็นการยกระดับชีวิตของคนที่ยากจน”

​พระราชดำรัสสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9  เมื่อวันที่ 11 สิงหาคม พ.ศ.​ 2552 ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา

ปะการังเทียมแท่งคอนกรีต : สายสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นมายาวนาน จากรุ่นสู่รุ่น ที่ถ่ายทอดภูมิปัญญาของวิถีคนจับปลา โดยใช้เครื่องมือที่ทำขึ้นมาอย่างเรียบง่าย ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม จับปลาอย่างพอเพียงพอกิน

 

โครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเล อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 ถือกำเนิดขึ้นจากพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อพสกนิกรชาวประมงพื้นบ้านในพื้นที่ภาคใต้ที่ประสบความเดือดร้อนจากความเสื่อมโทรมของทรัพยากรชายฝั่ง จึงทรงมีพระราชดำริให้จัดสร้างแหล่งอาศัยสัตว์ทะเลหรือปะการังเทียมเพื่อฟื้นฟูทรัพยากรและระบบนิเวศทางทะเลให้มีความอุดมสมบูรณ์ขึ้น เพิ่มแหล่งอาศัยให้สัตว์ทะเล เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อนหลบภัย ฟื้นฟูผลผลิตทางการประมงและพลิกฟื้นสภาพความเป็นอยู่ของชาวประมงทะเลพื้นบ้านให้มีรายได้เพิ่มขึ้น สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้โดยยังคงไว้ซึ่งวิถีชีวิตแบบดั้งเดิม ใช้ภูมิปัญญาของปู่ย่าตายายที่สืบทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และไม่ต้องอพยพไปทำมาหาเลี้ยงชีพในพื้นที่ไม่คุ้นเคย

แท่งคอนกรีต เป็นวัสดุที่ไม่ใช้แล้วอย่างหนึ่งที่มีการนำไปทำเป็นปะการังเทียม เพื่อให้เป็นแหล่งอาศัยของสัตว์ทะเล นอกจากนั้น ยังมีวัสดุอื่นๆ เช่น เรือรบปลดระวาง ตู้รถไฟ รถถัง ท่อคอนกรีต รถยนต์ รถเก็บขยะมูลฝอย รถบรรทุก ฯลฯ อีกด้วย

 

โดยเริ่มจากเมื่อปี พ.ศ.​ 2544 ราษฎรบ้านละเวง อำเภอไม้แก่น จังหวัดปัตตานี ผู้ประกอบอาชีพประมงชายฝั่ง​ ได้กราบบังคมทูลขอพระราชทานความช่วยเหลือจากสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 9 ในเรื่องการฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของสัตว์น้ำที่ีมีปริมาณลดลงเป็นจำนวนมาก เนื่องจากการพัฒนาเศรษฐกิจอย่างรวดเร็วและความต้องการใช้ประโยชน์จากสิ่งมีชีวิตในทะเลที่เพิ่มขึ้นเป็นอย่างมาก รวมถึงการทิ้งของเสียและขยะลงสู่ทะเล ทำให้ท้องทะเลเกิดความเสื่อมโทรม ส่งผลกระทบต่อการประกอบอาชีพของชาวประมงชายฝั่ง สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถฯ จึงได้พระราชทานพระราชดำริแก่นายพลากร สุวรรณรัฐ องคมนตรี ให้จัดหาพื้นที่ในการจัดตั้งสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งและการอนุบาลสัตว์น้ำ เพื่อปล่อยลงสู่ทะเลบริเวณจังหวัดปัตตานีและจังหวัดนราธิวาส โดยเฉพาะในเขตบริเวณที่ทำการประมงชายฝั่งของกลุ่มชาวประมงพื้นบ้านที่มีปัญหา พร้อมทั้งจัดทำปะการังเทียมให้เกิดเป็นแหล่งชุมนุมและที่อยู่อาศัยของปลา รวมทั้งการฟื้นฟูระบบนิเวศชายฝั่ง

ปะการังเทียม(ตู้รถไฟ) : เหมือนแสงสว่างจากฟ้าลงมาสู่ดินนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้นที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่9 ทรงห่วงใยราษฎรที่ประกอบอาชีพประมงขนาดเล็กหรือประมงพื้นบ้านที่ประสบความเดือดร้อนจากปริมาณสัตว์น้ำลดลงตู้รถไฟจึงถูกนำมาใช้เป็นที่อยู่อาศัยของปลาเป็นครั้งแรกเพื่อฟื้นฟูทรัพยากรที่เสื่อมโทรมให้กลับมาดีดังเดิม

 

สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ หรือ สำนักงาน กปร. จึงได้ร่วมมือกับกรมประมง การรถไฟแห่งประเทศไทยกรุงเทพมหานคร กรมเจ้าท่า กองทัพเรือ​ และหน่วยงานอื่นๆ จัดทำปะการังเทียมให้เกิดเป็นแหล่งชุมนุมและที่อยู่อาศัยของปลา ด้วยการสนับสนุนวัสดุที่ไม่ใช้แล้วสำหรับนำไปจัดทำเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์ทะเล เช่น เรือรบหลวงปลดระวาง ตู้รถไฟ รถถัง ท่อคอนกรีต รถยนต์รถเก็บขยะมูลฝอย รถบรรทุก ฯลฯ

เรือหลวงช้าง (H.T.M.S. CHANG  LST-712) : “แม้ภารกิจปกป้องอธิปไตยจะจบลง  แต่ยังทรงคุณค่ารับใช้ชาติต่อไปขอเป็นบ้านปลาหลังใหญ่จนชีพวาย” เรือหลวงช้างถูกนำไปจมเป็นปะการังเทียมณบริเวณอ่าวบางเบ้าตำบลเกาะช้างใต้อำเภอเกาะช้างจังหวัดตราดเมื่อวันที่16 สิงหาคม2555

 

ด้วยโครงสร้างที่ซับซ้อนของปะการังเทียมจึงดึงดูดให้สิ่งมีชีวิตเข้ามาอยู่อาศัย เป็นที่หลบภัยจากสัตว์นักล่า ทั้งยังเป็นแหล่งอาหารที่สมบูรณ์ของสัตว์น้ำอีกด้วย เนื่องจากบริเวณนี้มีสิ่งมีชีวิตจำพวกสาหร่ายทะเล สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง สัตว์หน้าดิน สัตว์เศรษฐกิจต่างๆเป็นจำนวนมาก เกิดเป็นห่วงโซ่อาหารที่นำมาซึ่งความอุดมสมบูรณ์ นอกเหนือจากจุดประสงค์เพื่อเป็นแหล่งอาศัยให้กับสัตว์น้ำแล้ว ยังเป็นแหล่งสร้างอาชีพให้กับชุมชนชาวประมงชายฝั่งให้ปลอดภัยจากการที่ต้องเดินเรือไปในระยะทางไกลๆ อีกทั้งยังเป็นการป้องกันการลากอวนจากเรือประมงพาณิชย์

รถถัง T-69 : ภารกิจบกสิ้นไปภารกิจใต้ทะเลเข้ามาแทนรถถังคันเก่าแต่เป็นบ้านปลาหลังใหม่ถูกถอดเครื่องยนต์กลไกจนเหลือแต่โครงเหล็กนำไปจัดวางใต้ท้องทะเลเป็นแนวปะการังเทียม  ช่วยฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของท้องทะเลไทยสืบไป

 

สำหรับวัสดุและรูปแบบของแนวปะการังเทียมที่วางในประเทศไทย ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน​ มีอยู่มากมายหลายรูปแบบ จนพัฒนามาสู่แท่งคอนกรีตสี่เหลี่ยมทรงโปร่ง มีลักษณะเป็นกรอบที่มีช่องในส่วนกลางทุกด้านที่สามารถให้ฝูงปลาว่ายเข้าไปหลบอาศัย และกระแสน้ำสามารถไหลผ่านได้ โดยการจัดวางปะการังเทียม นอกจากจะมีประโยชน์ในด้านการประมงแล้ว ในบางบริเวณยังให้ประโยชน์ด้านการท่องเที่ยวอีกด้วย เนื่องจากเอกลักษณ์ในตัวเอง เช่น เรือรบหลวงปลดระวาง รถถัง หรือตู้รถไฟ เป็นต้น นอกจากนี้​ ถ้าในบริเวณที่มีปะการังเทียมวางอยู่นั้น มีสภาพแวดล้อมเอื้อกับการลงเกาะของตัวเพรียงปะการังอ่อน และเมื่อปะการังที่เกาะยึดเหล่านี้มีการพัฒนาขึ้นจนปกคลุมทั่วพื้นผิว หากมองด้วยตาเปล่า แทบจะไม่แตกต่างจากปะการังธรรมชาติ

ฉลามวาฬ: แม้จะขึ้นชื่อว่า“ฉลาม” แต่นิสัยนั้นกลับใจดีและขี้เล่นจึงได้สมญานามว่ายักษ์ใหญ่ใจดีแห่งท้องทะเลกินแพลงก์ตอนเป็นอาหารเป็นปลาที่สำคัญมากต่อเศรษฐกิจการท่องเที่ยวอีกชนิดหนึ่ง

 

เมื่อวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ.​ 2550 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานพระราชกระแสเกี่ยวกับโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเลอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สรุปว่า​ การดำเนินงานโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเลมีประโยชน์มาก มีปลามาอาศัยอยู่มาก ราษฎรมีรายได้เพิ่มขึ้น ขอให้กรมประมงพิจารณาดำเนินการอย่างต่อเนื่อง และเมื่อวันที่ 11 สิงหาคมพ.ศ.​ 2552 ทรงมีพระราชดำรัส ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา เกี่ยวกับโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเล

ปะการังเห็ด : สิ่งมีชีวิตรูปร่างคล้ายเห็ดที่มีอยู่ทั่วไปใต้ท้องทะเล ที่น้อยคนนักทราบว่าเป็นสิ่งมีชีวิต เป็นสัตว์ชนิดหนึ่งที่เรียกกันว่าปะการังเห็ด สามารถเคลื่อนไหวได้ ช่วยให้รอดจากการฝังทั้งเป็นจากทรายหรือตะกอน

 

สรุปความได้ว่าโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเลที่ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ.​ 2544 นั้น ปัจจุบันมีปลาเข้ามาอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก เป็นที่พอใจของประชาชน โดยภาพรวมแล้วมีผลทําให้สัตว์น้ำเศรษฐกิจหลายชนิดเพิ่มจํานวนขึ้น ต่อมาจึงมีการจัดสร้างปะการังเทียมเพิ่มขึ้นในหลายพื้นที่

 

นับว่าโครงการนี้ ได้พลิกฟื้นคืนชีวิตให้กับชาวประมงชายฝั่งได้มีโอกาสในการพัฒนาคุณภาพชีวิตด้วยอาชีพในวิถีชุมชน ตามพระราชปณิธานของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 ในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อความอุดมสมบูรณ์ของสิ่งแวดล้อม รวมไปถึงยกระดับคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของพสกนิกรชาวไทยทุกหมู่เหล่าให้มีความร่มเย็นใต้ร่มพระบารมีอย่างยั่งยืน

หนอนพู่ฉัตร : เป็นสัตว์ทะเลชนิดหนึ่ง มีเกลียวพู่หลายสีสัน บานได้หุบได้  แต่งแต้มสีสันตามปะการังใต้ท้องทะเล หนอนชนิดนี้เป็นสัตว์ทะเลขี้ตกใจ หากเข้าไปใกล้ ๆ จะหุบเกลียวสีต่าง ๆ หายเข้าไปในท่อ ลักษณะเหมือนหุบร่มหลากสีพร้อมกันหลายคัน กระทั่งเมื่อน้ำนิ่งจะค่อย ๆ ออกมาอวดสีสันงดงามอีกครั้ง

 

ขอบคุณ ข้อมูลจากเว็บไซท์ สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ และสารคดีชุด “ลมหายใจแห่งมหาสมุทร” โดยบริษัท บีซีพีจี จำกัด มหาชน

ภาพถ่ายชุด “ลมหายใจแห่งมหาสมุทร”ขอบคุณบริษัท บีซีพีจี จำกัด มหาชน

 

…………………………………

 

 บทความโดย : กลอยตา ณ ถลาง
Illustrator : Sunanta Treepon